ولگردی در کوچه‌های زبان، کورش علیانی

سورهٔ مهر، ۱۳۹۴، ۲۱۳ صفحه


چند وقتی بود که مشتاقِ پیداکردن کتابی بودم که بتواند مباحث اولیهٔ زبان‌شناسی را با رویکردی کاربردی برایم توضیح دهد. نمی‌دانم چرا نوعی حس خودبسندگی و مشورت‌گریزی به‌سراغم آمد و خودم دست‌به‌کارِ پیداکردن کتاب دلخواهم شدم. درواقع به‌دنبال پیش‌درآمدی برای زبان‌شناسی بودم. ابتدا کتاب زبان‌شناسی (از مجموعه‌کتاب‌های «به‌زبان آدمیزاد» یا فور دامیز۱) را نشان کرده بودم. اما چون در کتاب‌خوان‌های دیجیتال پیدایش نکردم و قیمتش هم زیاد بود، پیگیرش نشدم. در بین این جست‌وجوها به کتابی رسیدم از کورش علیانی، نخستین ویراستار کتب شهید آوینی. او کسی است که در متن و بطن دعوای معروف ویراستار/زبان‌شناس حاضر بوده: کارشناسی‌ارشد زبان‌شناسی دارد و سالیان زیادی به حرفهٔ ویرایش مشغول بوده است.

ولگردی در کوچه‌های زبان درواقع مجموعه‌ای است از یادداشت‌های نویسنده درباب مسائل ویراستاری و زبان‌شناسی. علیانی این یادداشت‌ها را برای رسانه‌هایی همچون همشهری جوان و تهران امروز نوشته است. بنابراین نخستین چیزی که باید در مواجهه با این کتاب دانست این است که در سطح مخاطب عام به‌نگارش درآمده و نباید از آن انتظاری فراتر از این داشت. درعین‌حال علیانی در مقدمه آورده است که کوشیده نوشته‌هایش بر مبنای یافته‌های علمیِ زبان‌شناسی باشد.

اما چند نکتهٔ کوتاه دربارهٔ این کتاب:

۱. علیانی بر این باور است که زبان گفتار به چند جهت بر زبان نوشتار پیشی دارد؛ مثلاً برای اینکه نوشتن و خط از ابتدای آفرینش بشر وجود نداشته و بعدها به زندگی انسان‌ها وارد شده است یا اینکه کودک در ابتدا زبان گفتار را می‌آموزد و سپس نوشتار را. چنین نگاهی که طبعاً گرایش روشنی به برخی مباحث زبان‌شناختی دارد، باعث می‌شود نویسنده بسیاری از توصیه‌های ادیبان را برنتابد و خواستار آزادگذاشتن اهالی زبان در زبان‌ورزیِ دلخواهشان باشد. این موضوع تا آنجا ادامه پیدا می‌کند که عملاً نوعی آشفتگی به‌بار می‌آورد؛ مثلاً او معتقد است نباید انتظار داشت که فارسی‌زبانان تطابق صفت و موصوف را رعایت کنند. (تا اینجا با ویراستاران هم‌داستان است.) اما ازسوی‌دیگر معتقد است که اگر فارسی‌زبانان خواستند در جایی این قاعدهٔ زبان عربی را در فارسی رعایت کنند یا به‌طور کلی از واژه‌هایی با تای تأنیث استفاده کنند و این انتخابشان هم جا افتاد، باید آزادشان گذاشت. جالب اینکه مثال نویسنده هم «ویژگی ممیزه» است و معتقد است از کجا معلوم که «ویژگی» مذکر باشد؟!

۲. علیانی در دعوای توصیف/تجویز، به‌وضوح طرف توصیف را می‌گیرد و تجویزهای اهالی ادب را با برچسب‌هایی چون «اِعمال قدرت» و «سوءاستفاده» پس می‌زند. این نگاه گرچه ممکن است از برخی جنبه‌ها درست به‌نظر برسد، خودْ تجویزی بزرگ است و رهاگذاشتن زبان به این معنا تصمیمی کلان در سیاست‌گذاری زبان به‌شمار می‌رود! گذشته‌ازاین، نویسنده با طرح عنوان «برنامه‌ریزی زبان» عملاً وارد توصیه‌ها و فرایندهای سیاستی می‌شود که با ادعای سابق هم‌خوان نیست. البته علیانی هیچ توضیح روشنی دربارهٔ چیستی و چگونگیِ این برنامه‌ریزی نمی‌دهد و به ذکر کلیاتی نامفهوم بسنده می‌کند. او معتقد است باید به‌جای «درست و غط» در زبان، سخن از «کارآمد و ناکارآمد» باشد. اما خدا می‌داند که ملاک این تفکیک را چه می‌داند و چطور مطمئن است که این راه هم به همان آفت «اِعمال قدرت» ختم نمی‌شود و فردا کسی آن را کار «شبه‌علمی» نمی‌نامد!

۳. برخی قیاس‌های کتاب که ازقضا کم‌تعداد هم نیست، از اساس خطاست. در اینجا فقط نمونه‌ای از این قیاس‌های مع‌الفارق (و به‌قول آن دوستمان، بلکه «مع‌الفوارق») را می‌آورم: «ارجاع‌دادن درست و غلط در زبان امروز به فردوسی و سعدی و گاه حتی زبان‌های باستانی نشان این است که نمی‌دانند شناخت زبان امروز با شناخت تاریخ این زبان دو چیز است که نمی‌توان یکی را ملاک دیگری دانست. احتمالاً خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنید، چهل سال پیش بیابان بوده است؛ معنایش این است که باید خانه را ویران و شما را آواره کرد؟»

راستش این‌قدر که در این مدت کوتاهِ اشتغالم به ویراستاری فهمیده‌ام، اگر دراین‌بین به‌دنبال نظراتی پخته‌تر و معتدل‌تر هستیم، باید در عرصهٔ هم‌آوردی و هم‌افزایی ویراستاران و زبان‌شناسان جست‌وجو کنیم. معتقدم ترکیب آرمان‌گراییِ ویرایشی و واقع‌بینیِ زبان‌شناسانه است که راهگشا خواهد بود.


۱. for dummies یعنی «برای خنگ‌ها» که برخلاف فرهنگ مبدأش، در فرهنگ ما معنای ناخوشایند و گاه توهین‌آمیزی دارد. تاکنون بیش از ۱۸۰۰ عنوان از این مجموعه‌کتاب‌ها منتشر شده و در ایران، انتشارات آوند دانش صاحب‌امتیاز رسمیِ نشر آن است.

پی‌نوشت: علیانی در این کتاب آورده است که لزومی ندارد برای نقدکردن اثری ابتدا از آن تعریف و تمجید کرد و بعد سراغ ابهامات و احیاناً نواقص و اشکالاتش رفت. این شد که من هم چیزی از محاسن کتاب ننوشتم و به ذکر همین موارد اکتفا کردم.